Zihinsel Yetersizlik (Mental Retardasyon)

Zihinsel yetersizlik, en sık rastlanan nörogelişimsel durumlardan biridir. Geçmişte "mental retardasyon" ya da "zihinsel gerilik" olarak da anılan bu durum için günümüzde alan yazınında ve M.E.B. mevzuatında "zihinsel yetersizlik" terimi kullanılmaktadır. Zihinsel yetersizlik bir hastalık değil, gelişim döneminde ortaya çıkan ve bilişsel işlevlerde ve uyumsal davranışlarda belirgin sınırlılıklarla tanımlanan bir durumdur; öğrenme, günlük yaşam becerileri ve sosyal etkileşimde zorluklara yol açabilir.

Çocuğumda Zihinsel Yetersizlik Olabilir mi?

Çocuğunuza daha önce bir merkez tarafından tanı konulmuş olabilir ya da siz bazı belirtileri kendiniz gözlemlemiş olabilirsiniz. Çocuğunuz aşağıdakilerden birini veya birkaçını gösteriyorsa ve bu belirtiler gelişim dönemi tamamlanmadan ortaya çıktıysa, bir uzman değerlendirmesi yaptırmanızı öneririz:

• Ağır ve zor öğreniyor, öğrendiklerini aklında tutmakta zorlanıyorsa
• Yürümesi yaşıtlarına göre gecikmişse
• Aile bireyleri ve çevresindeki kişilerle sosyal iletişim ve duygu paylaşımında zorlanıyorsa
• Yeme, temizlik, tuvalet eğitimi gibi öz bakım alanlarında yaşıtlarına oranla gecikmişse
• Kendini ifade etmede dili kullanamıyor ya da güçlük çekiyorsa
• Akademik becerileri öğrenmede güçlük çekiyorsa
• Aşırı hareketlilik, saldırganlık, dikkat problemleri gibi davranış sorunları varsa
• Problem çözme ve soyut düşünmede sınırlılık gösteriyorsa
• Dikkat, hafıza ve planlama becerilerinde belirgin eksiklik varsa

Bu belirtilerin tümünün her çocukta görülmesini beklemeyin: her çocuğun gösterdiği belirtiler farklı olabilir.

Zihinsel Yetersizliği Olan Bir Çocuk Neler Yapabilir?

Zihinsel yetersizlik; hafif, orta, ağır ve çok ağır düzeyde olabilir. Düzey yalnızca zekâ puanına göre değil, çocuğun günlük yaşamdaki uyumsal becerilerine bakılarak da belirlenir. Ağır ve çok ağır düzeyde (zekâ puanı yaklaşık 40'ın altında) olan bireyler, yoğun eğitimle iletişim, konuşma ve öz bakım ihtiyaçlarını sınırlı da olsa karşılayabilecek duruma gelebilirler.

Orta düzeyde (zekâ puanı yaklaşık 40-50) çok yönlü bir eğitim programıyla anaokulu ve ilkokul 1. sınıf düzeyine gelinebilir ve meslek kazanılabilir. Hafif düzeyde (zekâ puanı yaklaşık 50-70) durum genellikle okula başlayana kadar fark edilmez; 20'li yaşlara doğru 6. sınıf düzeyine ulaşılabilir ve emeğe dayalı işlerde çalışılabilir, ancak mali ve sosyal konularda desteğe ihtiyaç duyulabilir.

Düzeyi ne olursa olsun, zihinsel yetersizliği olan bireylerin beceri edinmesi ve bağımsızlıklarını artırması, ancak yoğun ve devamlı eğitim programlarının sistemli ve sabırlı biçimde uygulanmasıyla mümkün olur. Zihinsel yetersizliği olan bir çocuk da öğrenirken tipik bir çocuğun geçtiği basamaklardan geçer; fark, bu basamaklardan daha yavaş geçmesi ve daha çok tekrara ihtiyaç duymasıdır. Eğitime ne kadar erken başlanırsa, kazanılacak mesafe o kadar fazla olur.

Zihinsel Yetersizliğin Nedenleri

• Doğum öncesi nedenler: beyin gelişimine ait hasarlar, kromozom bozuklukları, hamilelikte geçirilen hastalıklar
• Doğum anındaki nedenler: prematürelik, merkezi sinir sistemi hastalıkları, forseps kullanımı
• Doğum sonrası nedenler: menenjit, kafa travması, beyin tümörü, kurşun zehirlenmesi gibi çevresel hasarlar

Değerlendirme Süreci

Değerlendirme; zekâ testi, gelişim ve adaptif beceri ölçekleri, klinik gözlem ve aile görüşmeleri ile yapılır. Bireyin güçlü ve desteklenmesi gereken yönleri bu doğrultuda belirlenir.

Müdahale Süreci

• Bireyselleştirilmiş eğitim ve gelişim programı hazırlanır
• Akademik, sosyal ve öz bakım becerileri desteklenir
• Motor, dil ve iletişim becerileri güçlendirilir
• Aile eğitimi ve rehberlik sağlanır
• Düzenli izleme ve değerlendirme yapılır

Amaç

• Akademik ve günlük yaşam becerilerini geliştirmek
• Sosyal ilişkileri güçlendirmek
• Bağımsızlığı artırmak
• Öğrenme motivasyonunu desteklemek
• Bireyin potansiyelini ortaya çıkarmak

Zihinsel yetersizlikte erken ve düzenli müdahale, çocuğun gelişim yolculuğunda olumlu ve kalıcı kazanımlar sağlar; bu doğrultuda kurumumuzda yoğun ve sistemli eğitim programları sabırla uygulanır.